Rupturismo Galego nos tempos da Reforma

Nesta Crónica memorialística que levamos desenvolvendo dende o pasado ano 2025 tomando como arranque ou inflexión Nadal do 1970 co proceso de Burgos contra os militantes da esquerda abertzale, examinados os movementos da oposición reformista e pactista estatal, nucleada esencialmente arredor do PCE de Santiago Carrillo e a Junta Democrática desde o verán de 1974, instalada en París, expreso o meu convencimento de que no único territorio onde fracasou a Reforma foi en Euskadi e parcialmente en territorios de Nafarroa. Vexamos agora sumariamente o caso galego. 

Nos primeiros sesenta creánse, cun intervalo de poucos meses, primeiro o PSG ( Partido Socialista Galego) liderado polo economista estructuralista e socialdemócrata na altura Xosé Manuel Beiras Torrado, despois a UPG ( Unión do Pobo Galego), partido marxista e anticolonial hacia o interior e xenericamente antiimperialista, creado na Ponte da Rocha, máis de dirección colectiva ca o PSG, máis unipersonalista. Entre os asistentes na Ponte da Rocha, Luís Soto, vido do Exilio en México, Bautista Álvarez, Encarna Otero, Maria Xosé Queizán, Xosé Luís Méndez Ferrín ou Gonçales Blasco "Foz". O programa da UPG queda recollido nunha táboa de dez pontos, a UPG debatirase entre a conformación como partido, vangarda leninista, e o frontismo. Débese aclarar, no que atinxe ao PSG, que nos seus primeiros compases beilla na corda do piñeirismo, galeguismo non nacionalista con fortes resabios do anticomunismo da Guerra Fría. Daquela irá evoluindo ata a sinatura de documentos conxuntos coa UPG. O Beiras percorrerá a singldura no ronsel dos estructuralistas Perpiñá Grau ou Robert Lafont, especialistas en economía rexional. 

Xa nos setenta, arredor do 1975 - 1977, da UPG xurde a UPG Liña Proletaria e daí o Congreso Fundacional do Partido Galego do Proletariado na cidade de Vigo fronte a UPG "Patriótica dos coroneis", como o expresou o singularmente destacado escritor, patriota e comunista Xosé Luís Méndez Ferrín. Nas primeiras eleccións municipais do 79 nace en Vigo a Agrupación Electoral Galicia Ceibe, encabezada polo catedrático, de berce navarro, de Filosofía no Instituto Santa Irene de Vigo Leonides de Carlos y Ardanaz, na compaña de xentes da esquerda independentista viguesa,  como o economista Pousada Covelo, o traballador de ASCON Ricardo Castro Pereira, o matemático Rufo Pérez ou o mestre das letras Méndez Ferrín, entre moitos outros. Xentes do PGP foran noutras candidaturas noutros concellos, cito a Antom Arias Curto por Unidade Galega no Concello de Monforte de Lemos. Considero que o Partido Galego do Proletariado e Galicia Ceibe foron quen de retirarlle o velo tramposo á Reforma e as suas trapalladas. Coido tamén que o que representou o PGP e a Posición Soto, hoxe ten a sua plasmación no proxecto en marcha do Partido Comunista pola República Galega (  P. C. R. G.). 

Coetaneamente teño para min que a presenza na escea política galega da ANPG ( Asamblea Nacional Popular Galega)  no mes de Abril de 1975 supón o gran salto adiante, cuantitativo e cualitativo, do nacionalismo galego con base movilizadora, Na sua estrea en San Domingos de Bonaval no Día da Patria de 1975 percibimos aquel salto adiante que máis arriba comentamos e unha represión menos difusa, máis directa,que acadou a sua máis dramática e dorosa expresión no asasinato do patriota galego Moncho Reboiras o 12 de Agosto en Ferrol.

 Agora xa no 1976, após a morte de Franco, fai a sua presentación o Consello de Forzas Políticas Galegas, integrado polo Partido Galego Socialdemócrata, o Partido Socialista Galego e a Unión do Pobo Galego, con dous documentos, un máis económico, no que se presentan propostas a prol dos traballadores e camadas populares xunto a medidas de planificación económica e criazón dun sector público galego nas áreas de produción, distribución e sector financeiro e do creto, supoño que inspiradas no coetáneo e viciño exemplo da revolución dos cravos portuguesa de marcado carácter socializante e outras procedentes da tradición democrática galeguista ( cooperativismo no Partido Galeguista). O segundo documento da Plataforma é máis político e contén as bases constitucionais para un pacto confederal da Nación Galega e de Governo Provisorio Galego ( aquelo de Estatuto nunca máis. Bases Constitucionais ). Non entramos eiquí en detalles do seu contido polo feito de ter quedado no papel e impoñerse a Reforma prevista polas oligarquías políticas e económicas do tardofranquismo. Senón houbo Bases, pola base, o nacionalismo medraba co seu arraizamento no movemento obreiro co SOG ( Sindicato Obreiro Galego e outros de Sevizos, como Ensino, Banca e Sanidade), polo vizoso movemento asociativo cultural e por suposto pola defensa do idioma e da terra ( Castrelo, Encobras, Xove...). Xa coa posta e marcha da PreAutonomía co lobby Realidade Galega, A Rosaleda e o Grupo COREN Franqueira patroneando ao carón doutros cacicatos das Deputacións chegamos as primeiras eleccións da Autonomía nas que o BNPG acada uns inmerecidos e máis ben escasos resultados electorais que levan tres actas ao parlamentiño e aínda pior expulsos pola aplicación ilegal retroactiva dunha reforma do reglamento da Cámara que impuña xurar a Constitución Española ao que se negaron os do BNPG-PSG, Bautista Álvarez,, Lois Dieguez e Claudio López Garrido. Esta xeira conclúe para min coa volta de Xosé Manuel Beiras á tribuna política na Asamblea de Riazor, na Coruña, a finais de 1982, na que se reformula o nacionalismo galego cun senso máis institucional e pragmático para navegar polo novos tempos e non ficar excluídos das institucións. O BNG preséntase como a conclusión da unidade do nacionalismo.

 Ma Non Troppo

Taberna Pallares. Xeografía expandida

Para min corren os anos oitenta, arredor do ano 1984 por máis sinais, militaba no PC punto, nas fins de semana, unha pequena caravana de carros de camaradas e amigos, traballadores das fábricas viguesas e bisbarras, xuntamonos para falar do colectivo e entoar melodías e ritmos das nosas cantas tradicionais e outras de ida e volta dos caribes a carón dos himnos herdanza do acervo proletario.

 " La Tierra será de todos no habrá más que productores / se acabaron los señores que vivan sin trabajar / No quedará ningún pillo que viva de los demás" 

Polas rúas, ruelas e congostras das parroquias do antigo Concello agrarista de Lavadores ata as marxes litorais do efémero de Teis, pasando pola barriada ferroviaria de Canadelo ou San Lorenzo, ben ascendendo arracimadamente polas abas de San Xoán do Monte facendo parada e fonda na de Modesto cunha richada, carne ó caldeiro, as asonadas empanadillas cunhas cunca de viño de fresa co picor refrescante na gorxa da uva catalá. Pista ao fondo para xogar petanca ou chave. Entrega das novas de Nuevo Rumbo a cdas, achegados e amigos.

 Subimos para descender por Fuente Oscura con nova estación para degustar caracois cunha salsa intensa de guindilla, chourizo e xamón, a man esquerda na pronunciada baixada o lavadoiro e por fin Ramón Nieto. Cruzamos para onde hoxe se atopa Martínez Garrido. 

Tamén cruzamos os anos coma un lóstrego. E vimos dos oitenta para o presente 2026, Febreiro. Estamos adentrandonos na barriada do Calvario, damos no Camiño de Medeiros número dous, casa de pedra, no baixo unha placa de bronce que indica: " Taberna Pallares 1971". Con anterioridade xa houber unha tasca innomeada con chá de cemento e unhas táboas onda pousar as cuncas.

 Polo 1971 chegan da Golada Manuel Pallares e Odila Fociños. Manuel leva o trato dos viños, Odila ponse nos fogóns, o local fora reformado con bo criterio. Da cociña do Pallares teño disfroitado de tapas tan saborosas coma rils, fígado encebolado, ovas de pescada, por algúns chamadas bragadas, xamón asado, tortilla de pataca e quiexo de tetilla con marmelo.

 No 2009 falece Odila, por ese ano retorno das Illas Canarias, volto ocasionalmente ao Pallares, ao fronte atopo ao seu fillo Abel, os arrecendos de antano e o bo paladar manteñense. Nos próximos días teremos unha cita de amigos de 45 Anos Aló ou máis, para min hoxendía ninguén merez o crédito da amizade senón cumpre o requisito mínimo de atesourar alomenos catro décadas de antigüidade de perseverancia e lealdade. Nesta semá darémoslle a bemvinda ao Entrudo 2026 na Taberna Pallares. 

Na despedida quero ter un recordo saudoso á harmónica do pai dos Pitucos da Roda polo Río Mao doutra banda da actual Peatonal, espazo mítico coido que extinto e exbranco tamén nunha xeografía profundamente alterada. Asimesmo  recomendo outravolta o libro de Salvador Beloso Arenosa " Vigo. Sus Tabernas Actuales", que xa vai pola segunda edición. 

Foz en Portugal 1975

Como dicíamos falando dos anos da nosa chamada Transición ou Reforma, naqueles anos algo máis maduros, os que arrodearon a morte do ditador Franco, ha un cambeo na situación moi ben recibido por nós, os que tiñamos por compromiso darlle unha saída revolucionaria ao fascismo nas duas bandas da raia, seca ou mollada, unha saída ao salazarismo, quer na personalidade epigonal de Marcelo Caetano ou quer na tétrica figura de Arias Navarro e o chamado Rei Pelele (  do fascio e do imperialismo ianqui, Trilateral e outros fogóns onde se cociñaban recetario, prebes e aliños varios para lle dar sustancia á insípida Reforma). Foi este un cambeo cualitativo e radical nas relacións entre os dous Estados peninsulares. 

0 tempo transcorrido desde o 25 de abril de 1974 e o 20 de novembro de 1975 é relativamente curto mais tamén é acelerado. As relacións entre Franco e o Salazar ( Estado Novo), que xa viña do período bélico de 1936 - 1939 ( colaboración co envío dos lexionarios chamados Os Viriatos, uso do territorio portugués como reserva, servizos financeiros con Inglaterra, diplomáticos e outras colaboracións ) tiñan o seu sustento sobre a base do chamado Pacto Ibérico, pacto de coexistencia cordial que entre outras cousas garantía as fronteiras, integridade territorial de ámbolos dous Estados e a salvagarda dos seus intereses ante terceiros, singularmente Inglaterra coma eventual rival dos intereses españois. No esquema bipolar da Guerra Fría o chamado Estado Novo portugués facía parte da OTAN e da EFTA, orbitando como dicíamos dun xeito un tanto subsidiario arredor do eixo angloamericano. Por estas circunstancias, nós galegos, carecíamos do refuxio do que si disfroitaban antifascistas e independentistas vascos e catalás.

Voltamos ao ano 1975. Teño nas miñas mans o libro de Luís Gonçales Blasco " Foz" publicado en Através Editora no mes de setembro do 2022 que leva por título " A UPG em Portugal e alguma coisa mais". O libro contén un prólogo de Uxío Breogán Diéguez Cequiel. Farei reseña brevísima das páxinas do libro en que Foz relata a sua viaxe a Portugal no setembro dese ano 75.

 No epígrafe. 1.3.2., páxina 37 Foz titula " A Minha Viagem a Portugal". Nel da conta das incidencias que imposibiltaran adiantala e o momento da sua chegada a Porto, vía aerea, baixo control do COPCON, acompañado da sua filla Gael, portando o Titre de Voyage, no que constaba a sua condición de refuxiado político. Reseña o encontro en Lisboa coa muller Clara ao tempo que vai reseñanando a sua participación en manifas e comicios, ben como asistente ou orador, tamén en Porto, nalgunha ocasión encarapuchado transmitindo a solidariedade da UPG, ETA e PSAN. Entresaco eu o destaque da cda Paula, Margarita Ledo, cunha emisión radial de curta duración no tempo e na organización das Jornadas de Cultura Galega sempre da man da UPG.

 Após disto Foz voltará a París, nese momento será cando eu estableza relación co il, e podo afirmar polo meu coñecemento directo que na rexión parisina e máis alá Foz aglutinaba e dinamizaba sectores apreciables da emigración galega ao tempo que tecía relacións e sinerxias con aqueles partidos anticoloniais asinantes da Carta de Brest, máis intensamente coa UDB bretona, e tamén outros de semellante condición fora do mentado documento . 

Cando eu volvín trouxen no meu macuto de viaxe os dez pontos da UPG, un desplegable ilustrado a modo de acordeón coa historia de Galiza deseñado por Xan Casabella, algúns cartaces de Moncho Reboiras de fondo vermella coa lenda " Que importa que nos maten se deixamos semente de Vencer", que obviamente xa tiñan circulación no interior da Terra. Tamén trouxen un Zutik no que se daba conta do asasinato de Reboiras e tamén nese número a foto de Lobo, Miquel Lejarza si mal non recordo, infiltrado en ETA. 

Debo subliñar nestas últimas letras que a opción lingüística de Foz por estreitar as normativas do galego e o portugués realza ante os meus cansados ollos a sua implicación con Portugal e co mundo da lusofonía achegando o galego a eses mundos policontinentais.

 Recomendable para a iniciación e aprofundamento nestas e outras cuestións o libro citado máis arriba, promovido pola AGLP, Academia Galega da Lingua Portuguesa. 

Fica un interrogante : 50 anos após as relacións Galiza - Portugal son as soñadas e agardadas naquel tempo? 

Setembro 73- Abril 74

Estabamos no Bar Nixon na encosta de San Francisco no Berbés de Vigo, non lonxe dunha sucursal do Banco Bilbao na que estouparan uns molotov no seguinte 74 canda o asasinato de Puig Antich, e se mal non recordo nun andar superior á entrada do bar. A televisión prendida dando as novas do golpe de Pinochet en Chile contra o goberno da Unidade Popular do presidente Salvador Allende, golpe pretoriano, reaccionario, co patrocinio da gringa United Company co Kissinger de muñidor. Tiramos algunhas leccións. A principal a necesidade de órganos duais de poder popular dotados de ferramentas de autodefensa armada. Nembargantes ficabamos lonxe, moi lonxe daquela estreita e longa franxa de terra austral.

 Máis perto, xentes de nós, as terras portuguesas, de cando o Miño lindaba con Macao. Eurasia contra as agullas do reloxio. Nefeuto " Portugal não é umha naçao pequena", dicía unha dica do colonialismo. E no seo do poder colonial portugués agroma e estoura o MFA ( Movemento das Forças Armadas) e desde a periferia liquida o réxime fascista da metrópole. O Povo é quem máis ordena. As notas de Grândola, un ecoar libertador. Trunfante o MFA eu simpaticei senlleiramente co COPCON e Otelo Saraiva de Carvalho. A propósito destes apuntes lembramos no setembro do 75 o asalto e incendio da embaixada española en Lisboa en protesta polos fusilamentos de Xosé Baena, Sánchez Bravo, García Sanz, Otaegui e Txiqui. O COPCON ( Comando Operativo do Continente) liderado por un Otelo estratega e garante da Revoluçao dos Cravos mantendo o control fronte aos reaccionarios, termidorianos e fascistas. Neses momentos hesitantes a figura de Otelo e os seus camardas foi rocha viva, peito de pedra contra o que bateu a oleaxe da contrarrevolución. 

Desta outra beira do Miño nas vésperas das primeiras eleccións do 15 de xuño do 77 a Convención Republicana de los Pueblos de España tentaba un acto mitin de presentación a desenvolver non demasiado lonxe da fronteira, probablemente en Viana do Castelo, co apoio de organizacións da esquerda portuguesa. Na taberna A Viuda un pediatra de nome Celso dounos uns contactos na localidade de Matosinhos con xentes da UDP e do FRAP. Trouxemos uns cartaces, e superada algunha incidencia na alfándega de Tui conseguimos colar algúns pola rúas viguesas. Ata onde eu souben aquel acto previsto non chegou a ver a lus. O republicanismo abandonado e combatido por Santiago Carrillo non tiña doado atopar un vieiro entre as brétemas do tempo da Reforma. Chegados a este punto deixo eiquí estas liñas. 

A miña reflexión final é que a revolución nacional-popular anticolonial acelera o camiño ás transformacións cara ao socialismo. E así foi en Portugal por algúns anos e cando tocou retroceder non foi sen resistencia, mesmo armada. A loita de clases e a loita antiimperialista camiñan da man. Calquera outra opción é un impasse histórico. 

Manuel Torres Fortes, condiscípulo nos primeiros setenta.

O curso académico do 73-74 foi o da miña chegada ao instituto Santa Irene, trasladado provisoriamente ao bairro de Coia o cuso anterior. Recordo que no mes de setembro daquel lontano 73 o verán adentrábase con forza no outono, o acceso ao instituto todavía non estaba pavimentado e no seu lugar dispuxeran unhas cunchas mariñas que apodrecían coa calor e fedían. 

O instituto tiña dous accesos, no acceso principal á man esquerda uns baixos ou sotos, asegún, abertos, sen peche, nos que se desenvolverían no transcurso dese 74 - 74 as asambleas xerais do centro masivas e ás veces tumultuarias. Foi nesas asambleas nas que coñecín ao Manuel das que era asistente asiduo, alí tomábanse acordos de desaloxo e saídas á rúa a man alzada dos que Fortes puntualmente participaba. 

Décadas máis tarde, xa no presente século, a vida e a militancia ponnos en contacto novamente nun reencontro de troskos daqueles tempos coa presentación dun libro de Jaime Pastor Verdú sobre a esquerda e os chamados nacionalismos periféricos no Estado español. 

A día de hoxe, xaneiro do 2026, Fortes é un catedrático xubilado e doutor en filosofía, quen amablemente asina o ensaio-limiar nestes apuntes de memoria e crónica dos tempos da chamada polos círculos de poder Transición e para esquerda rupturista consecuente do momento Reforma ( dicíamos "Reforma sen Ruptura a Mesma Ditadura" ).Fortes acumula, a maiores, un tesouro de longos anos de compromiso no espazo anticapitalista, como eramos NÓS.

 Agradezo. 

XUR O'PONTILLÓN. 

Camilo Nogueira : do POGA a Fuerteventura

Unha das figuras máis destacada e singular da Reforma - Transición na Galiza é Camilo Nogueira Román, enxeñeiro e economista, fillo do escultor Camilo Nogueira con abondosa obra na cidade viguesa. . Camilo, nado no Concello de Lavadores, entidade incorporada nos anos corenta do pasado século ao Concello de Vigo, é un home multidisciplinar partícipe e alento de numerosas iniciativas, tanto no eido do cooperativismo, sociedades de estudos e promoción industriais, culturais ( Asociación Cultural de Vigo, sita polos setenta na Rúa López de Neira), deportivas, tamén foi un bo xogador de baloncesto, e probablemente doutras que descoñezamos. 

Camilo Nogueira desempeñou un importante cargo como enxeñeiro na fábrica de vehículos Citroën na Zona Franca en Balaídos. Cando chegan as folgas do ano 1972, que culminan no gran paro xeral de setembro, Camilo toma partido polos traballadores, o que daría na creación do POGA ( Partido Obreiro Galego) nos tempos máis maduros da Transición. Polo camiño inspirador do Colectivo Galiza Socialista, militante da UPG e ANPG ( Asamblea Nacional - Popular Galega) para dar na creación de Esquerda Galega nos anos oitenta.

Recordamos un mitin con Esquerda Galega nunhas eleccións xerais no Teatro García Barbón en Vigo, acompañado de Manolo Janeiro, César Cunqueiro, María Xosé Porteiro e outros. Rigor e oratoria comedida sen histrionismos nen hiperventilación, sobriedade conforme a sua personalidade, datos moi ben traídos acompañados da sua explicación, convencido e convincente.

Tamén recordámolo como concelleiro en Vigo acompañado dunha potente escudería, entre os que recordo a Suso Costas e Ana Gandón, facéndolle unha oposición rigorosa e fiscalizando ao goberno do PSOE de Manuel Soto Ferreiro. Tivo en xaque ao goberno municipal dándolle mate a Soto, forzando a sua dimisión a comenzos dos noventa, situando na alcaldía a Carlos González Príncipe. Cando abandona a política municipal e superado o tempo de Esquerda Galega desde a cal tivo unha brillante laboura parlamentar que merecería ser glosada in extenso, fructífera tamén pedagóxica, cabe consultar a Suso de Toro, alomenos nun libro de conversas con C. Nogueira. 

O que representou Camilo Nogueira no tempo da Transición na Galiza, destacadamente desde finais dos anos sesenta, setenta e oitenta foi un sentido pragmático, posibilista, flexible e honesto de facer política, mais cumpre sinalar que sen desistir un ápice no camiño das arelas do recoñecimento nacional e da sua plasmación na plena soberanía. Para artellar isto cuestiona o frontismo e o resistencialismo e desplegar unha incesante actividade, moi ben acompañado na nosa cidade viguesa por Fernando Martínez Randulfe, a quen lle fixemos homenaxe multitudinario xunto coa sua muller Elvira Landín, hai algúns anos, no Sanatorio do Alba. 

 Andando o tempo, cando deixa o Parlamento Galego, Nogueira dará no BNG e será eurodeputado. Vou subliñar só o papel que desempeñou, acompañado da que hoxe é magnífica eirodeputada Ana Miranda, canda o desastre do petroleiro Prestige na comisión de seguridade marítima do P. E. denunciando e propoñendo. Xa en Fuerteventura a Asociación Sociocultural Alexandre Bóveda FTV, que eu tiven a honra en presidir, en colaboración coa consellería de Medio Ambiente do Cabildo de FTV, presidida polo conselleiro Lázaro Cabrera, convidamos á Illa Maxorata ao noso eurodeputado acompañado da sua dona nun mes de novembro, aniversario do afundimento. Desplegamos un extenso e intenso programa de actividades, tomoulle o pulso a nosa emigración, destacando un acto desenvolvido na Biblioteca Insular, no que por parte galega intervimos Manuel dos Santos Piña e máis eu. Cando nos despedimos no peirao de Corralejo onde collían o barco da Compañía Armas, cruzando o Estreito da Bocana para Playa Blanca, agasallóume cun libro de Historia de Galicia da sua autoría cunha fermosa dedicatoria. Aínda nos veríamos nunha homenaxe no primeiro cabodano Rufo Pérez no Paraninfo do Instituto Santa Irene de Vigo, que eu mesmo presentara, a carón de persoeiros tan Ilustres como Xosé Luís Méndez Ferrín, Víctor Freixanes, Uxío Breogán Dieguez- Cequiel, os poetas Manuel Vidal Villaverde e algún máis. Neste acto Camilo falou en calidade de amigo, camarada e exalumno de Rufo, afondando na dimensión docente, científica, humana e política de Rufo, tracexando o itinerario da institución desde a sua fundación polos anos corenta. 

Eis o Camilo Nogueira historiador e facendo historia, aí a chave do seu compromiso que non cesa. 

Canarias e Sáhara Ceives.

Se hai un caso claro de conquista polas armas e asimilación forzosa dun territorio incorporado á Monarquía Dual de Castela e Aragón é o Arquipélago Canario coas suas oito illas ( a da Graciosa hoxe tamén poboada) todavía pertencente ao Estado Hespañol. Foron tamén as Canarias posición de avanzada para as viaxes colombinas ás Américas, na sua posición estratéxica de encrucillada tricontinental, moi cobizada no tempo polas potencias do momento. Canarias nidiamente viste as galas de territorio colonial ou semi inscrito na ultraperiferia algo mitigada pola sua incorporación á UE ( territorio RUP) e polos fluxos do mercado turístico. 

Vindo agora a nosa crónica, non debemos esquecer no tempo da Transición a importancia da sua veciñanza co Sahara Occidental e na altura do 1975 a coñecida como marcha verde ( un fito da Transición), anexión de facto do territorio a Marrocos e subsecuente evacuación do Tercio de Extranjeros ( la Legión) a Fuerteventura, onda vivín con residencia arredor de oito anos desenvolvendo actividades públicas e radiofónicas ( consultar o libro Tagoror Radiofónico) o que me puxo en relación coas élites políticas e de opinión do momento. Esa evacuación precipitada, sen pegar un só tiro, non somentes trouxo a retirada militar, senón tamén a saída co posto de moitos canarios, maiormente majoreros, o que deixaría fonda pegada psicolóxica, sociolóxica e política na conciencia da poboación da Illa Maxorata, destacadamente patentizada na organización política Asamblea Majorera, denominada esguios por ser moitos os da Asamblea e ser o animaliño " ardilla" o pouco que puideron apañar do seu paso polo Sahara Occidental. A esta evacuación de xentes aplicóuselles a denominación de Operación Golondrina. Tamén algunha poboación saharauí puidemos topar anos máis tarde pola Illa con DNI español. Lembremos que os acordos tripartitos entre Madrid, Mauritania e Marrocos, que renderon as armas sen combate, foron unha peza estratéxica na reforma do réxime franquista para o réxime de democracia formal burguesa.

 Agora botamos unha ollada a un libro editado nos tempos da Transición de autor canario e referido á represión nas illas, destacadamente a de Gran Canaria. Da represión desatada con posterioridade inmediata ao golpe do 36 da testimonio a novela Sima Jinamar, nome dun barranco, onde foron botados os corpos de numerosos frente populistas. A novela do xornalista José Luís Morales, ex militante do FRAP, a quen conocín en París por Vinçennes e no Quartier Latin no 75, leva un limiar de Agustín García Calvo, foi unha revelación da represión, exposta e publicada na Transición.

Xa na reconstrución da resistencia ao terror fascista nomear figuras senlleiras do axir político no arquipélago dende os cincuenta ata finais dos oitenta que abrangue case algo máis de tres décadas do pasado século: Cubillo e Sagaseta.

As emisións de Cubillo dende Radio Arxel, a sua estancia formativa na Patrice Lumumba en Moscova, segundo me teñen comentado, que o puxo en contacto con líderes africanistas, o atentado que sofreu ás portas da sua viaxe á Nova Iorque para falar da descolonización das Canarias ante a Asamblea Xeral da ONU e o seu liderato ao fronte do MPAIAC déronlle unha proxección senlleira dentro e fora das Illas. Cubillo deseñou a bandeira das sete estrelas verdes e foi lexicógrafo de guanchismos, navegou o ronsel de Secundino Delgado, patriota independentista canario transterrado a Cuba e doutros patriotas canarios. Estes feitos reseñados destacan contra o pano de fondo da Transición en Canarias e no Estado. 

Outro xigante foi Fernando Sagaseta, con ascendencia en Nafarroa, destaca nos cincuenta pola defensa do teldense Juan García Suárez, apodado El Corredera, lexendario militante comunista, refuxiado en Agüimes, e tras longos anos de resistencia é ferido e detido un once de Maio de 1958. Sagaseta asume a defensa do Corredera xudicial e políticamente. O dezanove de Outubro de 1959  Juan Gómez Suárez, Corredera, resulta asasinado a Garrote Vil, convertíndose nun símbolo e lenda perdurable ata os nosos días. Sagaseta coñecerá os presidios do franquismo, tal o penal de Burgos, racha co carrillismo, e andando os anos militará en Canarias Libre, en Células Comunistas, se vencellerá a movementos sociais como os da zafra do tomate en Fuerteventura, onde ten unha praza adicada a sua memoria no barrio de Buena Vista, onda xuntámonos os galegos no bar Rías Baixas. Sagaseta, após a morte de Franco, na segunda lexislatura de 1979, obtén acta de deputado pola provincia oriental canaria (  Gran Canaria, Lanzarote e Fuerteventura) integrado na coalición Unión del Pueblo Canario, queda o recordo do seu enfrontamento co ministro de Defensa da UCD de Adolfo Suárez, xeneral Gutiérrez Mellado, pola presenza da Legión en Fuerteventura. Neses anos proxectouse políticamente no Estado pola sua oposición frontal á integración na OTAN, mesmo chegando a falar en Vigo no auditorio na casa do concello. Fernando Sagaseta foi un ardente defensor da Paz mundial. Destacar que no referendum do ano oitenta e seis en Canarias triunfou o NON Á OTAN. Foi tamén un destacado dirixente nos oitenta do Partido Comunista del Pueblo Canario y del PC punto, posteriormente denominado Partido Comunista de los Pueblos de España.

En síntese, as Canarias e o Sahara tiveron un peso importante na axenda da Transición, tendo difícil encaixe no puzzle deseñado polos franquistas, un dos territorios onde puido facer augas a política maniobrera da oligarquía. Paga a pena emprestarlle atención ás texturas e urdimes da sociedade canaria. 

Canarias, un boquete no costado atlántico da Transición que nos impuxeron.